Glosari: Koordinasi dan Gerak Balas dalam Manusia

Istilah bab ini dalam konteks

Bab 12 bertunjangkan lima istilah yang merangkumi kedua-dua sistem koordinasi badan, sistem saraf yang pantas dan sistem endokrin yang lebih perlahan: rangsangan, neuron, sinaps, tindakan refleks dan hormon. Rangsangan ialah sebarang perubahan dalam persekitaran dalaman atau luaran yang dikesan oleh reseptor dan mencetuskan gerak balas dalam organisma, cahaya, haba, bunyi, sentuhan dan perubahan kepekatan glukosa darah semuanya contoh, dan rangsangan dengan sendirinya tidak melakukan apa-apa sehingga reseptor dan sistem koordinasi bertindak ke atasnya.

Neuron (sel saraf) ialah unit fungsi asas sistem saraf, disesuaikan secara struktur untuk membawa impuls elektrik dengan pantas merentasi jarak jauh: ia mempunyai gentian panjang dipanggil akson, sering ditebat oleh salut mielin berlemak yang mempercepatkan penghantaran impuls, dan dendrit bercabang yang menerima impuls daripada neuron lain. Tiga jenis utama, neuron deria, yang membawa impuls daripada reseptor ke sistem saraf pusat; neuron injap, yang menghubungkan neuron dalam sistem saraf pusat; dan neuron motor, yang membawa impuls daripada sistem saraf pusat ke efektor seperti otot atau kelenjar, membentuk satu laluan yang sering diminta disusun dengan betul oleh pelajar, dan menamakannya dalam susunan salah ialah salah satu kesilapan paling biasa dalam bab ini.

Sinaps ialah jurang kecil antara hujung satu neuron dan neuron seterusnya, dan impuls merentasinya bukan secara elektrik tetapi secara kimia: ketibaan impuls elektrik mencetuskan pembebasan satu bahan kimia dipanggil neurotransmitter daripada neuron pertama, yang meresap merentasi jurang itu dan mengikat kepada reseptor pada neuron kedua, mencetuskan impuls elektrik baharu di sana. Langkah kimia pada sinaps inilah sebabnya impuls bergerak hanya dalam satu arah melalui laluan saraf, dan ia juga titik di mana banyak dadah dan toksin bertindak, satu perincian yang kadangkala dijalin penguji ke dalam soalan aplikasi.

Tindakan refleks ialah gerak balas pantas, automatik dan tidak sengaja kepada rangsangan yang tidak memerlukan pemikiran sedar, diselaraskan oleh laluan mudah dipanggil arka refleks: reseptor, neuron deria, neuron injap dalam saraf tunjang, neuron motor, dan efektor, seperti refleks lutut atau penarikan tangan pantas daripada objek panas. Kerana arka refleks memintas pemprosesan sedar dalam otak, tindakan refleks lebih pantas berbanding gerak balas sengaja, dan satu titik peperiksaan utama ialah menerangkan sebab kelajuan, bukan pemikiran, ialah kelebihan survival tertentu refleks.

Hormon sebaliknya ialah pembawa kimia yang dihasilkan oleh kelenjar endokrin dan dibawa dalam aliran darah ke organ sasaran, di mana ia menghasilkan kesan tertentu, insulin yang mengawal kepekatan glukosa darah ialah contoh paling kerap diuji. Membandingkan koordinasi saraf dan hormon secara terus, dari segi kelajuan, tempoh dan cara mesej bergerak (impuls elektrik sepanjang neuron berbanding pembawa kimia dalam darah), ialah salah satu soalan perbandingan paling kerap dibina daripada bab tunggal ini.

Soalan Kertas 2 tentang bab ini sering membekalkan senario harian, seperti tangan menyentuh kuali panas atau bunyi kuat yang tidak dijangka, dan meminta calon menerangkan arka refleks yang terhasil mengikut susunan betul menggunakan struktur dinamakan dan bukan sekadar menerangkan gerak balas dalam bahasa harian. Jurang pemarkahan biasa ialah menamakan struktur yang betul tetapi meletakkannya dalam susunan salah, terutamanya menukar ganti kedudukan neuron injap dan neuron motor, atau terlupa bahawa neuron deria membawa impuls ke arah saraf tunjang dan bukan menjauhinya. Jurang biasa kedua ialah menerangkan koordinasi hormon menggunakan perbendaharaan kata sistem saraf, seperti menerangkan hormon bergerak sepanjang neuron; mengekalkan perbendaharaan kata kedua-dua sistem secara ketat berasingan, impuls dan neuron untuk koordinasi saraf, berbanding kelenjar dan aliran darah untuk koordinasi hormon, mengelakkan pencemaran silang ini.