Glosari: Pewarisan

Istilah bab ini dalam konteks

Bab 26 memperkenalkan tujuh istilah saling berkait yang membentuk perbendaharaan kata kerja genetik bagi baki sukatan pelajaran: gen, alel, alel dominan, alel resesif, genotip, fenotip dan pewarisan monohibrid. Gen ialah segmen DNA, terletak pada kedudukan khusus pada kromosom, yang mengkod ciri atau sifat tertentu, seperti warna bunga pada tumbuhan kacang pea atau kumpulan darah tertentu pada manusia. Alel ialah satu daripada versi berbeza yang mungkin bagi gen yang sama, contohnya, gen bagi warna bunga mungkin wujud sebagai alel bunga ungu atau alel bunga putih, dan kerana organisma diploid mewarisi satu kromosom setiap pasangan homolog daripada setiap ibu bapa, ia sentiasa membawa dua alel setiap gen, satu pada setiap kromosom pasangan itu.

Alel dominan ialah satu yang cirinya diekspresikan dalam fenotip apabila hadir, walaupun hanya satu salinannya diwarisi (iaitu, walaupun dalam individu heterozigot yang membawa satu alel dominan dan satu alel resesif), dan secara konvensional diwakili huruf besar. Alel resesif sebaliknya hanya diekspresikan dalam fenotip apabila dua salinannya hadir (iaitu, hanya dalam individu homozigot resesif, kerana satu salinan tunggal disembunyikan oleh alel dominan jika ia hadir), dan secara konvensional diwakili huruf yang sama dalam huruf kecil. Satu kesilapan peperiksaan yang kerap ialah menganggap alel dominan entah bagaimana lebih biasa dalam populasi atau 'lebih kuat' dalam pengertian biologi am, sedangkan dominan dan resesif hanya menerangkan corak ekspresi dalam heterozigot, tanpa kaitan semestinya dengan sejauh mana kerap sesuatu alel sebenarnya dalam populasi.

Genotip dan fenotip menerangkan dua perkara berbeza tentang organisma yang sama dan tidak boleh sekali-kali digunakan secara bertukar ganti: genotip ialah komposisi genetik sebenar sesuatu organisma bagi gen tertentu, ditulis menggunakan simbol huruf (seperti Tt bagi individu heterozigot), manakala fenotip ialah ciri fizikal boleh diperhatikan yang terhasil daripada genotip itu (seperti 'tinggi'), dipengaruhi oleh kombinasi alel hadir dan, bagi banyak sifat, oleh faktor persekitaran juga. Dua organisma dengan genotip berbeza boleh berkongsi fenotip sama, individu homozigot dominan (TT) dan individu heterozigot (Tt) bagi sifat dominan-resesif mudah akan kelihatan serupa walaupun mempunyai komposisi genetik berbeza, itulah sebabnya kacukan uji kadangkala diperlukan untuk menentukan genotip tepat sesuatu organisma daripada fenotipnya sahaja.

Pewarisan monohibrid ialah corak pewarisan bagi satu gen tunggal mengawal satu ciri, dijejaki merentasi satu kacukan antara dua ibu bapa, dan diwakili menggunakan petak Punnett: gamet yang mungkin daripada setiap ibu bapa ditulis sepanjang dua sisi bersebelahan satu grid, dan setiap sel dalaman grid menunjukkan satu genotip anak yang mungkin, terbentuk dengan menggabungkan gamet daripada barisnya dengan gamet daripada lajurnya. Satu kacukan monohibrid klasik antara dua ibu bapa heterozigot bagi sifat dominan-resesif mudah menghasilkan anak dalam nisbah fenotip 3:1 (tiga menunjukkan ciri dominan bagi setiap satu menunjukkan ciri resesif), dan nisbah khusus ini, bersama penaakulan yang menghasilkannya, ialah salah satu pengiraan paling kerap dan konsisten diuji merentasi keseluruhan sukatan Biologi SPM.

Satu kekeliruan struktur biasa merentasi ketujuh-tujuh istilah ini ialah gagal mengekalkan gen (segmen DNA), alel (satu versi gen itu), genotip (pasangan alel yang dibawa individu) dan fenotip (sifat boleh diperhatikan yang terhasil) dalam susunan logik yang betul, satu gen mempunyai alel, genotip individu terdiri daripada satu pasangan alel, dan genotip itu menghasilkan satu fenotip, dan penguji kerap menguji rantaian ini secara terus dengan meminta calon mentakrifkan lebih daripada satu daripada istilah ini berkaitan satu contoh dinyatakan tunggal, seperti satu gen khusus bagi bentuk biji pada tumbuhan kacang pea.

Soalan Kertas 2 tentang bab ini biasanya membekalkan satu senario kacukan genetik dan memerlukan calon membina petak Punnett penuh, mengenal pasti genotip ibu bapa dan gamet dengan betul, serta menyatakan nisbah fenotip yang terhasil, dengan markah diberikan secara berasingan bagi simbol genotip yang digunakan, pembinaan grid itu sendiri, dan nisbah akhir dinyatakan dalam bentuk nombor bulat paling ringkas.