Pewarisan Terpaut Jantina

Apa maksud terpaut jantina

Kebanyakan gen yang dibincangkan dalam genetik dibawa pada autosom (22 pasang kromosom bukan jantina) dan diwarisi tanpa mengira jantina. Gen terpaut jantina pula dibawa pada kromosom jantina, hampir selalu kromosom X, kerana kromosom Y membawa sangat sedikit gen.

Kerana kromosom jantina yang dimiliki seseorang bergantung pada jantinanya, begitu juga corak pewarisan gen terpaut-X mereka.

Notasi bagi alel terpaut-X

Alel terpaut-X ditulis sebagai superskrip pada kromosom X itu sendiri, contohnya X^H untuk alel normal dan X^h untuk alel resesif. Genotip perempuan sentiasa mempunyai dua X (X^H X^H, X^H X^h, atau X^h X^h).

Genotip lelaki mempunyai satu X dan satu Y (X^H Y atau X^h Y), Y tidak membawa alel sepadan bagi gen ini.

Mengapa lelaki lebih kerap terjejas

Seorang perempuan memerlukan dua salinan alel resesif terpaut-X (X^h X^h) untuk menunjukkan keadaan resesif, kerana satu alel X^H sahaja sudah cukup untuk menindihnya. Seorang lelaki pula hanya mempunyai satu kromosom X, jadi satu alel X^h sahaja sudah cukup untuk menghasilkan fenotip resesif, tiada kromosom X kedua untuk menindihnya.

Inilah sebabnya keadaan resesif terpaut-X seperti buta warna dan hemofilia berlaku jauh lebih kerap pada lelaki berbanding perempuan.

Pembawa

Seorang perempuan dengan genotip X^H X^h dipanggil pembawa. Dia sendiri tidak menunjukkan keadaan resesif itu, kerana alel dominan X^H menindihnya, tetapi dia boleh menurunkan alel X^h kepada anaknya, yang mungkin terjejas bergantung pada kromosom X dan gamet ibu bapa mana yang diwarisi.

Masalah terselesai 1, mudah: ibu pembawa x bapa normal

Soalan. Buta warna ialah resesif terpaut-X: X^B alel normal dan X^b menyebabkan buta warna. Seorang ibu pembawa (X^B X^b) mempunyai anak dengan bapa berpenglihatan normal (X^B Y).

Lukis petak Punnett dan huraikan anak lelaki serta anak perempuan.

Jawapan model. Ibu membentuk ovum X^B dan X^b; bapa membentuk sperma X^B dan Y. Semua anak perempuan menerima X^B daripada bapa, jadi tiada yang buta warna, tetapi separuh ialah pembawa (X^B X^b).

Anak lelaki hanya menerima X daripada ibu, jadi mereka ialah 1 normal (X^B Y) : 1 buta warna (X^b Y).

Masalah terselesai 2, sederhana: ibu pembawa x bapa buta warna

Soalan. Seorang ibu pembawa (X^B X^b) mempunyai anak dengan bapa buta warna (X^b Y). Ramalkan genotip dan fenotip anak perempuan dan anak lelaki.

Jawapan model. Ibu membentuk ovum X^B dan X^b; bapa membentuk sperma X^b dan Y. Anak perempuan ialah 1 pembawa (X^B X^b) : 1 buta warna (X^b X^b), di sini anak perempuan boleh buta warna kerana dia boleh menerima X^b daripada kedua-dua ibu bapa.

Anak lelaki ialah 1 normal (X^B Y) : 1 buta warna (X^b Y). Secara keseluruhan, separuh daripada semua anak buta warna.

Masalah terselesai 3, aras SPM: menentukan genotip

Soalan. Seorang wanita berpenglihatan warna normal, yang bapanya buta warna, berkahwin dengan lelaki buta warna. (a) Tentukan genotip wanita itu.

(b) Lukis kacukan dan nyatakan kadar anak mereka, dan daripada jantina mana, yang dijangka buta warna.

Jawapan model. (a) Wanita itu berpenglihatan normal, jadi dia mempunyai sekurang-kurangnya satu X^B, tetapi bapanya buta warna (X^b Y) dan menurunkan satu-satunya X^b kepadanya; oleh itu dia ialah pembawa, X^B X^b. (b) Kacukannya ialah X^B X^b (ibu) x X^b Y (bapa).

Seperti ditunjukkan grid, anak perempuan ialah 1 pembawa (X^B X^b) : 1 buta warna (X^b X^b), dan anak lelaki ialah 1 normal (X^B Y) : 1 buta warna (X^b Y). Jadi separuh daripada anak buta warna, terdiri daripada anak perempuan buta warna dan anak lelaki buta warna dalam bilangan sama.

Soalan latihan

• 1. Seorang lelaki berpenglihatan warna normal (X^B Y) berkahwin dengan wanita pembawa (X^B X^b). Berapakah pecahan anak lelaki mereka yang dijangka buta warna?
• 2. Bolehkah seorang anak perempuan buta warna dilahirkan daripada bapa yang berpenglihatan warna normal? Terangkan jawapan anda.
• 3. Seorang wanita ialah pembawa hemofilia (X^H X^h) dan suaminya tidak menghidap hemofilia (X^H Y). Nyatakan kebarangkalian seorang anak lelaki menghidap hemofilia.

Jawapan latihan

Bagaimana ia diperiksa

Soalan SPM biasanya menggunakan notasi superskrip pada X dan Y, meminta anda mengenal pasti pembawa, dan memerlukan petak Punnett untuk meramal genotip dan fenotip anak daripada ibu bapa dengan genotip terpaut-X yang diberikan.

Kesilapan biasa

Sumber:SRC-DSKP-EN

Soalan lazim